Europa investeert structureel te weinig

Het gaat slecht met Europa. Dat stellen is hetzelfde als met veel geweld een open deur intrappen. Nederland zal de komende vier jaren aan den lijve ondervinden hoe slecht de werkelijke gang van zaken is. Daar zorgt het nieuwe kabinet wel voor. Enkele cijfers moeten duidelijk maken, dat een herstel er voorlopig niet inzit. De economie in dit deel van de wereld kromp 0,3% over het derde kwartaal en het ziet er niet naar uit dat het vierde kwartaal er veel beter zal uitzien. De krimp was eerst en vooral te danken aan een wel zeer zwakke binnenlandse vraag. Investeringsbereidheid Uit de cijfers blijkt ook, dat niet alleen de Europese consument de hand op de knip houdt, maar dat het bedrijfsleven misschien nog wel terughoudender is in zijn investeringsbereidheid. In vergelijking met een jaar eerder daalden de investeringen in Europa met 3% in het 2de kwartaal van dit jaar. Die dalende investeringsbereidheid is niet van vandaag of gisteren, maar houdt trouwens al enkele jaren aan. Het is een proces dat al is ingezet in 2008 en het niveau van investeringen is nu teruggezakt naar dat van 1999! Erger nog, sinds de crisis inzette zijn de netto-investeringen van het Europese bedrijfsleven nagenoeg gehalveerd (Figuur 1)! Figuur 1 vrije val van de netto-investeringen in Europa

Het is op zich niet vreemd, dat het niveau van investeringen in dit deel van de wereld onder druk staan. De problemen in de perifere landen mogen er zijn. Het is echter weer wel de vraag waarom ze in heel Europa zo zwak zijn, zelfs in een land als Duitsland. Volgens Goldman Sachs is de ontwikkeling van de investeringsbereidheid in dat land zelfs zwakker dan eigenlijk aangenomen had mogen worden. In de periode 2008/09 was de neergang dieper dan verwacht had mogen worden en in 2012 lopen de investeringen alweer 2 kwartalen op rij terug. Die daling valt niet te verklaren door meer investeringen van Duitse bedrijven in andere delen van de wereld! Ook in dat opzicht hebben Duitse bedrijven hun activiteiten terug geschroefd. Onzekerheid Ter verklaring van deze zwakke trend wijst Goldman op de hoge onzekerheid voor bedrijven. De zwakke economie gaat hand in hand met een groeiende politieke onzekerheid in Europa. In een klimaat van algehele onzekerheid is het voor bedrijven niet verstandig te gaan investeren, zeker niet als het bedrijf hier langlopende financiële verplichtingen moet aangaan! Goldman Sachs heeft daarom een Index voor Onzekerheid ontwikkeld. Zonder met bindende of verreikende conclusies te komen stellen de investmentbankiers vast, dat een daling in het niveau van investeringen in Duitsland samenvalt met groeiende politieke en financiële spanningen van dat moment. Aan het einde van 2008 en 2011 schiet de index de lucht in. Figuur 2 Index voor onzekerheid

Maar misschien spelen er ook nog andere factoren mee, dan de eurocrisis? Wie weet wordt het Duitse bedrijfsleven beïnvloed door een fundamenteel gevoel van onzekerheid over de trends in de hele wereld? De daling van de economische activiteiten in de periode 2008/09 was groter, sneller en dieper dan in welke periode sinds WO II. In de periode 1973-1975, de jaren na de eerste oliecrisis, daalde het niveau van de industriële orders met maar liefst 21%. Maar tussen 2007 en 2009 was de daling met 40% nog veel sneller en dieper. Met dat in het achterhoofd is het goed voorspelbaar dat bedrijven zich wel twee keer bedenken voordat ze omvangrijke investeringen plegen. Een hernieuwde scherpe crisis kan die al snel waardeloos maken. Daar komt nog bij, dat in de tijden van bittere nood de banken het lieten afweten en geen krediet ter beschikking stelden. Door de nieuwe regelgeving is de kans klein dat zulks in een toekomstige crisis anders zal uitpakken! Als dit deel van de analyse van Goldman Sachs juist is, dan kan het nog lang duren voordat investeringen gaan herstellen. Bedrijven delen op grote schaal de negatieve herinneringen aan de Recessie van enkele jaren terug. Pas als deze herinnering verflauwd is, zal er meer ruimte komen! Cor Wijtvliet Bron: Goldman Sachs, Uncertainty weighing on investment spending. Oktober 18 2012

De VS zullen zichzelf opnieuw uitvinden

Hoe vaak is het einde van de VS als economische grootmacht al aangekondigd. Ontelbare keren! De bekendste bijdrage aan dit onderwerp is waarschijnlijk het boek van Paul Kennedy uit 1987, getiteld Rise and fall of great powers. Ook vandaag de dag leeft bij velen de overtuiging, dat het dit keer gedaan is met de VS als grootmacht. Het is nog maar een kwestie van tijd voordat het land van Uncle Sam overvleugeld zal worden door de Chinezen en in tweede instantie door de Indiërs. Niet alleen nemen de externe dreigingen toe, ook binnenlands maken de Amerikanen er een zootje van. Het politiek bestel is volledig gepolariseerd, de beroemde middenklasse brokkelt steeds verder af om over de overjarige infrastructuur maar te zwijgen. Ecologische hoofdstructuur Hebben de zwartkijkers het dit keer bij het rechte eind, of zullen VS, zoals zo vaak, vriend en vijand verrassen. Het zou best eens kunnen. Ondanks alles zijn de Amerikanen nog steeds een inventief en innovatief volk. Nog steeds gaat bijna 3% van het bnp naar R&D tegen nog geen 2% voor bijvoorbeeld Europa en 1,6% voor Nederland. Daarnaast kenen de VS een tamelijk uniek systeem voor private investeringen. Talloze durfkapitalisten beleggen nog steeds in technologische start-ups. Sylicon Valley is nog steeds een broedplaats voor ambitieuze bedrijven die giganten als Google en Apple naar de kroon willen steken! Het is deze ecologische hoofdstructuur van privaat kapitaal en technologische knowhow die ervoor zorgt dat innovaties in de VS nog steeds zeer snel hun beslag kunnen vinden. Een mooi voorbeeld geeft Apple. In 2007 introduceerde het de iPhone. In luttele jaren verwees het grote concurrenten als Nokia, Rim en Microsoft naar een plaats in de schaduw. Voor de eens oppermachtige telefoonbedrijven bleef er ook weinig anders over dan om de dominantie van Apple gelaten over zich te laten komen. In een uiterste reactie om te overleven als technologiegrootmacht bracht Google zijn android systeem op de markt en met ongekend succes. Het heeft nu 52% van de markt voor smartphones. De concurrentieslag tussen Google en Apple zorgde er bovendien voor, dat de VS in razend tempo hun achterstand op Europa in telecommunicatie omzette in een voorsprong. Van de eens zo trotse markleider Nokia is weinig meer over! Energievoorziening Als een van de dragers van het verval van de VS wordt steeds de wankele energievoorziening genoemd. De VS zijn in de afgelopen decennia voor het lessen van hun onlesbare dorst naar energie steeds meer van een (onbetrouwbare) buitenwacht afhankelijk geworden. Aan deze steeds meer uit de hand lopende onevenwichtigheid komt op afzienbare termijn een einde dankzij een techniek die alweer uit de jaren ’40 van de vorige eeuw stamt: fracking. Bedrijfjes als Devon Energy en Chesaspeake hebben deze oude technologie met veel succes gemoderniseerd. De VS zijn nu de belangrijkste producent ter wereld van schaliegas en schalieolie. Als de voortekenen niet bedriegen zal het land vanaf 2020 autarkisch op energiegebied zijn. Die nieuwe productie heeft al een dramatische prijsdaling voor energie tot gevolg met als niet te voorzien effect, dat de industrie in e VS nu een heuse low cost producer is geworden. Het adviesbureau Boston Consultancy gaat er daarom in een recent rapport van uit, dat de VS industrie in dit decennium ongeveer 3 miljoen banen gaat insourcen. Een bedrijf als GE is nu al bezig industriële activiteiten vanuit China over te hevelen naar de VS. Tenslotte Natuurlijk is niet elke innovatie zegenrijk. Fracking heeft duidelijk negatieve milieueffecten. En wat te denken van de zogeheten credit derivatives. Het overmatig gebruik ervan droeg behoorlijk bij aan het ontketenen van de crisis van 2008. Dat neemt niet weg, dat de VS in tegenstelling tot het oude Europa veel succesvoller is in het ontwikkelen en doorvoeren van innovaties. Wat is de laatste baanbrekende innovatie uit dit werelddeel? Het senseo-apparaat? Het is met de VS en beetje als met Mark Twain, die ooit opmerkte: The reports of my death are greatly exaggerated. Cor Wijtvliet